Βραχείες λίστες των Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης

Το Τμήμα Γραμμάτων, Βιβλίου και Ψηφιακού Περιεχομένου της Διεύθυνσης Εφαρμογής Πολιτιστικής Πολιτικής της Γενικής Διεύθυνσης Σύγχρονου Πολιτισμού του Υπουργείου Πολιτισμού & Αθλητισμού ανακοινώνει τις βραχείες λίστες των Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης, σε εφαρμογή της νέας νομοθεσίας που διέπει τον θεσμό των Κρατικών Λογοτεχνικών Βραβείων

(Ν. 3905/23-12-2010), για τις τρεις κατηγορίες Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης (Βραβείο Μετάφρασης έργου ξένης λογοτεχνίας σε ελληνική γλώσσα, Βραβείο Μετάφρασης έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα, Βραβείο Απόδοσης έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά).
Οι βραχείες λίστες συνοδεύονται από Αιτιολογημένη έκθεση της Επιτροπής, στην οποία εξετάζονται οι τάσεις της λογοτεχνικής παραγωγής και αποτιμάται η στάθμη των λογοτεχνικών έργων της υπό κρίσης περιόδου (εκδόσεις 2015).

ΚΡΑΤΙΚΑ ΒΡΑΒΕΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ  (2017)  
ΒΡΑΧΕΙΕΣ ΛΙΣΤΕΣ (ΕΚΔΟΣΕΙΣ 2015)

 

ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΞΕΝΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΕ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

 

  1. Άμλετ, Η τραγωδία του Άμλετ πρίγκιπα της Δανίας, Ουίλιαμ Σαίξπηρ , μτφ. Διονύσης Καψάλης, εκδόσεις Gutenberg
  2. Το φάντασμα του Αλεξάντρ Βολφ,Γκαϊτό Γκαζντάνοφ, μτφ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδόσεις Αντίποδες Ο.Ε.
  3. Ομαδικό πορτρέτο  με μία κυρίa,Χάινριχ Μπελ, μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδόσεις Πόλις
  4. Η μαύρη αράχνη,Ιερεμίας Γκότχελφ, μτφ. Τέο Βότσος , εκδόσεις Γαβριηλίδης
  5. Η εξομολόγηση ενός τέκνου του αιώνα,Alfred de Musset, μτφ. Βασίλης Πουλάκος, εκδόσεις Printa.

 

ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ ΣΤΑ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

 

  1. Μέγας Αλέξανδρος, Τα αποσπάσματα των αρχαίων ιστορικών κειμένων, Οι πρώτες πηγές. μτφ. Ήρκος Αποστολίδης, Στάντης Αποστολίδης, εκδόσεις Gutenberg.
  2. Φαίδρος,Πλάτων, μτφ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, εκδόσεις Πόλις
  3. Νόννου Πανοπολίτου Διονυσιακά,Νόννος, μτφ. Νικόλαος Μπεζαντάκος, εκδόσεις Σύλλογος Προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων
  4. Φυσικά,Αριστοτέλης, μτφ. Βασίλης Κάλφας, εκδόσεις Νήσος

 

ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΕΡΓΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΣΕ ΞΕΝΗ ΓΛΩΣΣΑ

  1. Moskov Selim,Georgios Vizyenos, μτφ. Peter Mackridge, εκδόσεις Αιώρα
  2. Choixde poemes, Constantin Cavafis, μτφ. Michel Volkovitch, εκδόσεις Αιώρα
  3. Mariambas,Yannis Skarimbas, μτφ. Leo Marshall, εκδόσεις University of Birmingham
  4. Un marito di Syros,Emmanuil Roidis, μτφ. Anna Zimbone, εκδόσεις Lussografica

 

Υπενθυμίζεται ότι η σύνθεση της αρμόδιας επιτροπής έχει ως εξής:
Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης

  1. Ερασμία Λουϊζα Σταυροπούλου, Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πρόεδρος
  2. Ευαγγελία Σακελλίου, Καθηγήτρια Αγγλικής Γλώσσας & Φιλολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών & Πρόεδρος του τμήματος, Αντιπρόεδρος
  3. Δημήτρης Κυρτάτας, Καθηγητής της Ύστερης Αρχαιότητας στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Μέλος
  4. Κωνσταντίνος Γιαβής, Επίκουρος Καθηγητής Γενικής & Συγκριτικής Γραμματολογίας του Τμήματος Φιλολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Μέλος
  5. Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, Επίκουρος Καθηγητής του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Μέλος
  6. Γεράσιμος Ζώρας, Πρόεδρος του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Μέλος
  7. Γεωργία Φαρίνου-Μαλαματάρη, Ομότιμη Καθηγήτρια του Τμήματος Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Μέλος
  8. Μαργαρίτα Σωτηρίου, Λέκτορας του Τμήματος Φιλολογίας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών και Πολιτισμικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, Μέλος
  9. Ελένη (Λίλα) Κονομάρα, Μεταφράστρια, Μέλος.

Γενικό Σκεπτικό για τη μεταφραστική παραγωγή του 2015

Η ελληνική πνευματική ζωή στηρίχτηκε επί αιώνες στη μετάφραση ξένων επιστημονικών και λογοτεχνικών έργων, γι’ αυτό και σημαντικοί Έλληνες λόγιοι και λογοτέχνες επιδόθηκαν στη μεταφραστική εργασία. Ανάλογα οι Έλληνες εκδότες ανταποκρίθηκαν και στήριξαν με τη σειρά τους αυτή τη ζήτηση. Είναι εξαιρετικά σημαντικό ότι παρά τη συνεχιζόμενη βαθιά οικονομική κρίση το ενδιαφέρον για την ξένη λογοτεχνική παραγωγή δεν έπαψε να υπάρχει από την πλευρά των μεταφραστών και των εκδοτών, γεγονός που αποδεικνύει τη ζήτηση από την πλευρά των αναγνωστών. Τα βιβλία τα οποία ανέλαβε να μελετήσει η Επιτροπή Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης σε αυτή την κατηγορία ήσαν περί τα 950 σύμφωνα με την κατάσταση της Εθνικής Βιβλιοθήκης.

Κατά την εξέταση διαπιστώθηκε ότι η παραγωγή του 2015 περιείχε μεγάλο αριθμό παιδικών βιβλίων, γεγονός ευχάριστο για την καλλιέργεια της παιδικής φιλαναγνωσίας. Πολλά επίσης ήταν τα αστυνομικά, τα οποία τα τελευταία χρόνια έχουν κερδίσει την προτίμηση των αναγνωστών.

Οι διαπιστώσεις μας και οι παρατηρήσεις μας για την παραγωγή του 2014 ισχύουν και για το 2015. Οι διαμεσολαβημένες μεταφράσεις, που κάποτε ήταν πολύ συνηθισμένο φαινόμενο, είναι πλέον πολύ λίγες, καθώς υπάρχει ήδη ικανός αριθμός μεταφραστών για πάρα πολλές γλώσσες και επομένως οι μεταφράσεις γίνονται από το πρωτότυπο. Είναι αξιοσημείωτο ότι αρκετά από τα κλασικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας που είχαν μεταφραστεί παλαιότερα, επανεκδίδονται σε νέες μεταφράσεις, που ανταποκρίνονται στο σύγχρονο γλωσσικό αίσθημα. Επιπλέον, η πλειοψηφία των μεταφράσεων αφορά στην πεζογραφία, αλλά δεν λείπουν η ποίηση, τα θεατρικά έργα και τα δοκίμια.

Είναι, επίσης σημαντικό ότι ανάμεσα στα μεταφρασμένα βιβλία του 2015 υπάρχουν σπουδαία και δύσκολα στη μετάφρασή τους έργα, ορισμένα από τα οποία ήταν πολυσέλιδα. Μάλιστα, πολλά βιβλία περιλάμβαναν πολύ χρήσιμα παρακείμενα: Σημειώσεις των μεταφραστών, Προλόγους, Επίμετρα, Γλωσσάρια, με στόχο να διαφωτίσουν τους αναγνώστες για το κείμενο, το συγγραφέα του, την ιστορική περίοδο ή άλλα θέματα του περιεχομένου του βιβλίου. Πολλές εκδόσεις είχαν πολύ υψηλή ποιότητα και φανέρωναν μεγάλη επιμέλεια. Όλα αυτά τα στοιχεία δείχνουν ότι το κόστος κάθε βιβλίου σταθμίστηκε ως δευτερεύων παράγοντας έναντι της ποιότητάς του.

Ακόμη, υπογραμμίζουμε ιδιαίτερα την υψηλή ποιότητα των μεταφράσεων τόσο ως προς την απόδοση του πρωτότυπου κειμένου όσο και ως προς τη χρήση της ελληνικής γλώσσας, καθώς και την παρουσία, παράλληλα με τους παλιότερους και έμπειρους μεταφραστές, νεότερων και νεοεμφανισθέντων, εξίσου ικανών.

Η βραχεία λίστα στην οποία καταλήξαμε φανερώνει το υψηλό επίπεδο των μεταφράσεων και την εξαιρετική εκδοτική επιμέλεια  σε κείμενα ιδιαιτέρως απαιτητικά.

Διαφορετική είναι η κατάσταση στις άλλες δύο κατηγορίες βιβλίων, ο αριθμός των οποίων μαζί δεν φτάνει τους 100 τίτλους. Ως προς την παραγωγή νέων βιβλίων με αποδόσεις έργων αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά σημειώνουμε με ευχαρίστηση ότι τη φετινή χρονιά ο κατάλογος περιλαμβάνει μερικά μη συνήθως μεταφραζόμενα έργα στο πλαίσιο σοβαρών εκδοτικών σειρών παρουσίασης μεγάλου μέρους της αρχαίας Γραμματείας. Δεν λείπουν βέβαια οι αποδόσεις καθιερωμένων θεατρικών κειμένων (τραγωδιών-κωμωδιών), έργα μεγάλων φιλοσόφων, όπως και θεματικές ανθολογήσεις κειμένων. Οι εκδόσεις αυτές φανερώνουν το συνεχές ενδιαφέρον μελετητών και αντίστοιχα αναγνωστών για την αρχαία γραμματεία, αλλά δεν παρουσιάζουν ιδιαίτερη πρωτοτυπία σε σχέση με όσα ήδη γνωρίζει καλά το ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Στη βραχεία λίστα που συγκροτήθηκε από την επιτροπή περιλαμβάνονται οι καλύτερες μεταφράσεις σε εξαιρετικά επιμελημένες εκδόσεις.

Προβληματισμό προκάλεσε και αυτή τη χρονιά ο μικρός αριθμός μεταφράσεων νεοελληνικών λογοτεχνικών έργων, εντελώς αντίστροφος από την παρουσία και την επιτυχία της ξένης λογοτεχνίας στη χώρα μας και το ενδιαφέρον του ελληνικού αναγνωστικού κοινού για ξένους συγγραφείς και μεταφρασμένα βιβλία. Είναι, δυστυχώς, γνωστό ότι η τύχη της νεοελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό συνδέθηκε είτε με συγκεκριμένους και αριθμητικά λίγους συγγραφείς είτε με ειδικές ιστορικές συνθήκες. Στην παραγωγή του 2015 υπερτερούν τα ολιγοσέλιδα βιβλία ποίησης νεώτερων και σύγχρονων δημιουργών, στην πλειοψηφία τους εκδομένα στην Ελλάδα, ενώ λείπουν μεταφράσεις σημαντικών και εκτενών έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Είναι παρήγορο όμως ότι μικροί εκδοτικοί οίκοι στην Ελλάδα και πανεπιστημιακά ιδρύματα του εξωτερικού προσπαθούν να γνωρίσουν στο ξένο αναγνωστικό κοινό το ελληνικό λογοτεχνικό βιβλίο μέσα σε αντίξοες οικονομικές συνθήκες, αλλά και με δυσκολίες διακίνησης, προβολής κ.λπ. Διαπιστώθηκε επιπλέον ότι σε αυτή τη δύσκολη προσπάθεια αγωνίζονται κυρίως ξένοι πανεπιστημιακοί καθηγητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας ή μεταφραστές αφοσιωμένοι στην απόδοση νεοελληνικών κειμένων.

Όπως και πέρυσι επισημάναμε, με το ζήτημα αυτό συνδέεται ένα μείζον πρόβλημα, ότι δηλαδή βιβλία που εκδίδονται στο εξωτερικό, δεν κατατίθενται στην Εθνική Βιβλιοθήκη, ώστε να συμπεριληφθούν σε εκείνα που μπορούν να κριθούν. Είναι επομένως πολύ πιθανό να εκδίδονται κάθε χρόνο αρκετά βιβλία μεταφρασμένης ελληνικής λογοτεχνίας, ιδιαίτερα παλαιότερων συγγραφέων, σε ξένες χώρες τα οποία από άγνοια του εκδότη και του μεταφραστή για τη σχετική αποστολή στην Εθνική Βιβλιοθήκη να μην γίνονται γνωστά στην Ελλάδα και αυτό είναι πολύ λυπηρό.

Είναι ζήτημα της ευρύτερης εθνικής πολιτικής για το βιβλίο και κυρίως για την προώθηση της νεοελληνικής λογοτεχνίας εκτός συνόρων να γίνει σωστή ενημέρωση στο εξωτερικό (σε εκδότες και ιδρύματα που καλλιεργούν τη μετάφραση), ώστε να καταθέτουν τα έντυπα στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Η έλλειψη σχετικής βιβλιογραφικής καταγραφής δεν επιτρέπει το σωστό σχεδιασμό νέων εκδόσεων και συμβάλλει στη λειψή και αποσπασματική εικόνα της νεοελληνικής λογοτεχνίας στο ξένο αναγνωστικό κοινό. Στο ζήτημα αυτό πρέπει να υπογραμμιστεί το παράδειγμα ξένων επιστημονικών ιδρυμάτων που επιδοτούν τη μετάφραση έργων των χωρών τους στην ελληνική γλώσσα. Αντίστοιχα επισημαίνουμε και επικροτούμε τη συμβολή ιδρυμάτων (π.χ. Ίδρυμα Νιάρχος, Ίδρυμα Ιω. Κωστόπουλου) να ενισχύσουν τη μελέτη και τη μετάφραση σημαντικών έργων της ελληνικής λογοτεχνίας από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας. Ευχόμαστε το Υπουργείο Πολιτισμού να επαναλάβει το παλαιότερο πρόγραμμά του για την ενίσχυση ανάλογων μεταφράσεων, που παραμένει ανενεργό.

Επαναλαμβάνουμε, τέλος, με έμφαση την πρόταση του προηγούμενου έτους. Η επιτροπή μας θεωρεί ότι η δημιουργία ενός μεγάλου βραβείου μετάφρασης για το σύνολο της παραγωγής ενός μεταφραστή ή εκδοτικού οίκου επικεντρωμένου στις μεταφράσεις θα έδινε ώθηση στο ζήτημα της μετάφρασης και για τις τρεις κατηγορίες βιβλίων και θα αποτελούσε ουσιαστική ανταμοιβή σε ιδιαίτερα αξιόλογους Έλληνες και ξένους μεταφραστές αλλά και εκδότες, που εργάζονται επί πολλά χρόνια και έχουν παραγάγει πλούσιο έργο.

 

Έρη Σταυροπούλου, πρόεδρος της επιτροπής,

 εκπροσωπώντας και το σύνολο των μελών της

 

 

Γενική αποτίμηση της παραγωγής μεταφρασμένου βιβλίου του 2015

 

Λιάνα Σακελλίου:

Η μεταφραστική παραγωγή λογοτεχνικών έργων ξένης λογοτεχνίας σε ελληνική γλώσσα το 2015 είναι ποικιλόμορφη, πολυγλωσσική και εκτεταμένη στον κειμενικό ιστό της. Διακρίναμε όμορφα αποκτήματα— μεταφράσεις που αποπνέουν την εκλεκτική συγγένεια του μεταφραστή τους με το κείμενο-πηγή. Τις τοποθετήσαμε στη βραχεία λίστα και συνεξετάσαμε την ικανότητα (τέχνη και τεχνική) των ανα-δημιουργών τους. Παρατηρήσαμε ότι νέοι κυρίως μεταφραστές προσέγγισαν αγγλόφωνα, γαλλόφωνα αλλά και ρωσικά και γερμανικά κλασσικά και σύγχρονα μυθιστορήματα, πολλά για πρώτη φορά, μεγάλα σε έκταση και τα εξέδωσαν με επιμελημένες εισαγωγές και υποσημειώσεις—σημαντικές για το αναγνωστικό τους κοινό. Ίσως τα βιβλία αυτά να συνομιλήσουν αγαστά με τη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία. Στην ποίηση βρήκαμε επίσης πολύ καλές μεταφράσεις από τον κανόνα.

Ως προς την απόδοση έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά ελάχιστοι είναι οι τίτλοι— γεγονός που πιθανόν οφείλεται στην κρατική υποβάθμιση της διδασκαλίας της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και γραμματείας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Όμως έχουμε εξαιρετικές εκπλήξεις με έργα-σταθμούς τα οποία θαυμάζουμε για την επιμονή των μεταφραστών τους στην τελειότητα.

Ως προς τη μετάφραση έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα παρατηρούμε την έλλειψη συστηματικής προσέγγισης της μετάφρασης ελληνικών έργων σε ξένες γλώσσες και της προώθησης αυτών σε διεθνείς πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες, σε βιβλιοπωλεία, και σε πολιτιστικά κέντρα. Διακρίνουμε τη νέα και κομψή σειρά μεταφράσεων κλασσικών έργων από τις εκδόσεις Αιώρα.

 

Γεράσιμος Ζώρας:

Η μεταφραστική παραγωγή του 2015, παρά την οικονομική κρίση, παρατηρούμε ότι υπήρξε πλούσια, όπως και εκείνη του προηγούμενου έτους. Μάλιστα, οι μεταφράσεις από την ξένη λογοτεχνία στην ελληνική γλώσσα αυξήθηκαν κατά 50 (από 900 τίτλους το 2014, φθάσαμε στους 950). Για τον λόγο αυτόν, επαναλαμβάνω την πρόταση που είχα κάνει και πέρυσι ότι, δηλαδή, θα ήταν καλό μελλοντικά το Υπουργείο να θεσπίσει ξεχωριστά βραβεία για τη μετάφραση ποιητικών έργων και ξεχωριστά για τη μετάφραση πεζών (όλων των κατηγοριών της πεζογραφίας), ώστε να υπάρχει δυνατότητα βράβευσης δύο μεταφραστών στην κατηγορία αυτή. Αντιθέτως, όπως και την προηγούμενη φορά, οι μεταφράσεις ελληνικών έργων σε ξένες γλώσσες που έφθασαν στα χέρια μας ήταν πολύ λίγες, γεγονός που προφανώς οφείλεται στο ότι οι εκδότες και οι μεταφραστές της αλλοδαπής αγνοούν την ύπαρξη των ελληνικών κρατικών βραβείων λογοτεχνίας. Αλλά και οι αποδόσεις έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά ήταν λίγες. Το Υπουργείο θα πρέπει μελλοντικά να ενθαρρύνει τις μεταφράσεις αυτής της κατηγορίας, δεδομένου ότι συνεχώς μειώνονται οι ευκαιρίες του ελληνικού αναγνωστικού κοινού να γνωρίσει τα αρχαία κείμενα από το πρωτότυπο. Επίσης θεωρούμε ότι η Πρόεδρος της Επιτροπής ορθά επαναφέρει την πρόταση για θέσπιση βραβείου για το σύνολο της παραγωγής ενός μεταφραστή, κατ’ αναλογία προς το μεγάλο βραβείο που απονέμεται στους λογοτέχνες.

 

Λίλα Κονομάρα:

Παρά τη συνεχιζόμενη οικονομική κρίση και την πτώση των πωλήσεων, σημαντική σε αριθμό παραμένει η μεταφραστική παραγωγή λογοτεχνικών έργων το 2015. Όπως κάθε χρόνο, κυρίαρχη θέση κατέχουν τα έργα της αγγλόφωνης λογοτεχνίας, ταυτόχρονα όμως παρατηρείται μεγάλος αριθμός τίτλων από τη γαλλική, ισπανική, ρωσική και ιταλική λογοτεχνία οι οποίοι αφορούν τόσο κλασσικούς τίτλους όσο και σύγχρονους. Όσο δε για τις κατηγορίες βιβλίων, το μυθιστόρημα εξακολουθεί να υπερτερεί αριθμητικά έναντι της ποίησης, του διηγήματος και των θεατρικών έργων.

Η γενική στάθμη της ποιότητας των εκδόσεων είναι υψηλή τόσο από πλευράς αισθητικής όσο και μετάφρασης των έργων από έμπειρους και καταξιωμένους μεταφραστές αλλά και από νεότερους. Πολλές εκδόσεις συνοδεύονται από επίμετρα, υπομνηματισμό και φιλολογική επιμέλεια, τα οποία συμβάλλουν στην παρουσίαση των αισθητικών, κοινωνικών και ιστορικών θεμάτων που απασχόλησαν τον εκάστοτε συγγραφέα και την εποχή του.

Αξιόλογες προσπάθειες παρατηρούνται εκ μέρους εκδοτών αλλά και ξένων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων για μια πιο συστηματική παρουσίαση της ελληνικής λογοτεχνίας με τίτλους από τα τέλη του 19ου αιώνα έως σήμερα. Ωστόσο ελλείψει μιας γενικότερης πολιτικής για την προώθηση του ελληνικού βιβλίου στο εξωτερικό, η παραγωγή εξακολουθεί να παραμένει ισχνή και η διανομή και προβολή των μεταφρασμένων έργων πολύ περιορισμένη. Επίσης δεν κατατίθενται αντίτυπα των μεταφρασμένων έργων στην Εθνική Βιβλιοθήκη.

Αν και εξίσου περιορισμένες, οι μεταφράσεις έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας παρουσιάζουν φέτος μεγαλύτερη πρωτοτυπία από άλλες χρονιές. Προτείνονται ενδιαφέρουσες θεματικές ανθολογήσεις κειμένων καθώς και έργα που μεταφράζονται για πρώτη φορά.

 

Δημήτρης Κυρτάτας:

Οι μεταφράσεις ξένων λογοτεχνικών έργων το 2015 ήταν και πάλι πολλές, καλύπτοντας διάφορες γλώσσες, περιόδους και θεματικές κατηγορίες. Ξεχώρισαν τόσο κλασικά, όσο και νεότερα λογοτεχνικά κείμενα, πεζά και ποιητικά. Αρκετές εκδόσεις ήταν άρτιες, καλαίσθητες και επιμελημένες, με καλές μεταφράσεις, κατατοπιστικές εισαγωγές ή επίμετρα.

Οι μεταφράσεις έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας παραμένουν σχετικά περιορισμένες και επανέρχονται, σε μεγάλο βαθμό, στους γνωστούς και ήδη μεταφρασμένους συγγραφείς. Αρκετές από αυτές πάντως ήταν επιμελημένες, με εκτενείς εισαγωγές και σημειώσεις. Υπήρχαν ωστόσο και ευχάριστες εξαιρέσεις, που περιλάμβαναν πρωτότυπες επιλογές, καθώς και συνθετικές εργασίες. Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι σημαντικά έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας παραμένουν ακόμα αμετάφραστα στα νέα ελληνικά.

 

Κωνσταντίνος Παλαιολόγος:

Η έκδοση μεταφρασμένων λογοτεχνικών έργων στην Ελλάδα του 2015 «αντιστέκεται».  Ως επιτροπή εξετάσαμε περί τις 1.000 μεταφράσεις κλασσικών και νέων βιβλίων, καταξιωμένων και λιγότερο γνωστών συγγραφέων από 25 γλώσσες. Ένα σημαντικό ποσοστό αυτών των βιβλίων εμπλουτίζει τον ελληνικό λογοτεχνικό κανόνα, αναδεικνύοντας τους μεταφραστές σε αυτό που τελικά είναι: σε υψίστης σπουδαιότητας (μετα)φορείς πολιτισμού. Τα βιβλία της βραχείας λίστας στην κατηγορία μετάφρασης έργου ξένης λογοτεχνίας στην ελληνική γλώσσα συνιστούν μεταφραστικές δουλειές υψηλότατου επιπέδου, οι οποίες συνοδεύονται από εξαιρετικά παρακείμενα σε ιδιαίτερα προσεγμένες εκδόσεις.

Στην κατηγορία απόδοσης έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά είχαμε ναι μεν λίγα βιβλία, πλην όμως ιδιαίτερα σημαντικά. Στην βραχεία λίστα που συγκροτήθηκε από την επιτροπή περιλαμβάνονται τέσσερα εξαιρετικά, από άποψη μόχθου των μεταφραστών και έκδοσης, βιβλία.

Πολύ λίγα βιβλία και στην κατηγορία μετάφρασης έργου ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα. Ελάχιστα τα άξια λόγου. Επαναλαμβάνω, με κίνδυνο να γίνω κουραστικός, αλλά με ελάχιστες ελπίδες να εισακουστώ, τα όσα είχα γράψει ένα χρόνο πριν: είναι απολύτως αναγκαίο να υπάρξει η προτροπή προς τους ξένους εκδότες ελληνικής λογοτεχνίας να καταθέτουν αντίτυπα των βιβλίων που εκδίδουν στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Το συγκεκριμένο βραβείο είναι (και θα έπρεπε να προβάλλεται) ως το πιο σημαντικό βραβείο μιας εξωστρεφούς βιβλιογραφικής παραγωγής.

 

Γεωργία Φαρίνου-Μαλαματάρη:

Αναφορικά με τη μετάφραση από ξένη γλώσσα στα ελληνικά η παραγωγή του 2015 -όπως καθρεφτίζεται στον Κατάλογο της Εθνικής Βιβλιοθήκης- ήταν εντυπωσιακή από την άποψη της ποσότητας και εν πολλοίς της ποιότητας (τόσο των μεταφράσεων, όσο και της εκδοτικής επιμέλειας και της αισθητικής των βιβλίων). Όπως είναι βέβαια αναμενόμενο, σημαντικό τμήμα της συνολικής παραγωγής καταλαμβάνει η λεγόμενη λογοτεχνία για το ευρύ κοινό, και στην κατηγορία αυτή, ωστόσο, μεγάλος αριθμός βιβλίων ξεπερνούσε τα πρωτοβάθμια χαρακτηριστικά του είδους.

Γενικότερα εκδοτικοί οίκοι κυρίως της Αθήνας συμπεριέλαβαν στο μεταφραστικό τους πρόγραμμα (πολύτομα ενίοτε) κείμενα που ανήκουν σε διάφορες εποχές (από μεταφράσεις ξένων κλασικών μέχρι εκδόσεις συγχρόνων έργων, τα οποία θεωρήθηκαν σημαντικά, μερικά μάλιστα βραβεύτηκαν στη χώρα τους), σε διάφορες γλώσσες (από τις μείζονες μέχρι τις ελάσσονες ευρωπαϊκές, χωρίς, μάλιστα μεταφραστική διαμεσολάβηση), και παρουσιάζουν κατά περίπτωση διαφορετικό βαθμό δυσκολίας (είτε λόγω του συγγραφικού ύφους, είτε του ιδιαίτερου λεξιλογίου που απαιτούσε η θεματική του κειμένου). Ποικιλία επίσης υπήρχε και ως προς τους μεταφραστές, άλλοι από τους οποίους είναι έμπειροι και καταξιωμένοι και άλλοι νέοι και πολλά υποσχόμενοι. Δεν ήταν λίγα τα βιβλία που περιστοιχίζονταν από εισαγωγές, επίμετρα ή γλωσσάρια εξαιρετικά διαφωτιστικά για τον Έλληνα αναγνώστη.

Περισσότερο ενθαρρυντική από πέρυσι η παραγωγή μεταφράσεων από την ελληνική σε άλλες γλώσσες με μεγαλύτερη ποικιλία στο είδος, την έκταση και την αντιπροσωπευτικότητα των κειμένων. Αξιοσημείωτη τόσο η προσπάθεια κάποιων ελληνικών εκδοτικών οίκων να εκδίδουν συστηματικά μεταφράσεις σημαντικών ελληνικών κειμένων, αν και όχι μυθιστορημάτων, όσο και ξένων νεοελληνιστών να προωθούν συστηματικά (και) με τις μεταφράσεις τους την Νεοελληνική Λογοτεχνία στις χώρες τους.

Αν επιθυμούμε, πάντως, την προβολή της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο εξωτερικό στη διαχρονία και τη συγχρονία της, θα πρέπει να αναληφθεί μια συντονισμένη προσπάθεια (με την οικονομική ενίσχυση της πολιτείας) για τη συνεργασία Ελλήνων εκδοτών με κέντρα στο εξωτερικό όπου εκπονούνται μεταφράσεις.

Το ίδιο τηρουμένων των αναλογιών ισχύει για τον μικρό αριθμό μεταφράσεων έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας τα οποία φαίνεται να απευθύνονται σε διαφορετικά είδη κοινού και να εξυπηρετούν διαφορετικές ανάγκες.

Αξίζει να επισημανθεί και να χαιρετιστεί στην περίπτωση αυτή η συμβολή ιδρυμάτων ή ιδιωτικών χορηγιών που διευκολύνουν είτε τη μετάφραση εκτεταμένων όχι γνωστών κειμένων, είτε την απρόσκοπτη συνέχιση της συνολικής μετάφρασης μειζόνων αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων.

 

Μαργαρίτα Σωτηρίου:

Η μεταφραστική παραγωγή του 2015, όταν αποτυπώνεται αριθμητικά, είναι πραγματικά εντυπωσιακή, αν αναλογιστεί κάποιος την οικονομική κρίση που μαστίζει τα τελευταία χρόνια το χώρο του βιβλίου και όχι μόνο. Η επιτροπή επέλεξε και προέκρινε δύσκολα στην απόδοσή τους έργα, τα περισσότερα πολυσέλιδα. Σε όλα ανεξαιρέτως αναδεικνύεται η εξαιρετική δεινότητα του κάθε μεταφραστή, ο γλωσσικός του πλούτος και η άριστη γνώση όχι μόνο της ξένης γλώσσας αλλά πρωτίστως της μητρικής του, της ελληνικής.

Λυπηρό και ιδιαιτέρως αποκαρδιωτικό εγγράφεται και εφέτος το γεγονός ότι οι αποδόσεις έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Όμως, ακόμη και σε αυτή την πενιχρή μεταφραστική παραγωγή βρίσκουμε υψηλής ποιότητας αποδόσεις σημαντικότατων και ιδιαιτέρως απαιτητικών αρχαίων κειμένων.

Πολύ λίγα είναι, επίσης, και τα νεοελληνικά λογοτεχνικά έργα που μεταφράστηκαν σε ξένες γλώσσες καθώς γίνεται σαφές ότι η σύγχρονη νεοελληνική παραγωγή δεν προωθείται και παράλληλα δίνει την εντύπωση μια ελλιπούς εικόνας.

 

Κωνσταντίνος Γιαβής

Η παραγωγή των λογοτεχνικών μεταφράσεων του 2015 υπήρξε συγκλονιστική σε εύρος και ποιότητα. Μεταφραστές και εκδότες έκαναν εξαιρετικές επιλογές κειμένων τόσο κλασικών και «κανονικών», τέτοιων που καθόρισαν τις εποχές και τους αναγνώστες τους, όσο και κειμένων που δεν δίστασαν να ριψοκινδυνεύσουν και να αναστατώσουν τις βεβαιότητές μας.  Υπήρξαν ακόμη κείμενα που συνδύασαν τις δύο κατηγορίες, και το αναγνωστικό κοινό είναι ευγνώμον για τον μόχθο, την τέχνη και την ευαισθησία των ανθρώπων που μας τα χάρισαν.

Από την άλλη, διαπιστώνεται για ακόμη μία χρονιά η πενία των μεταφράσεων νέας ελληνικής λογοτεχνίας σε άλλες γλώσσες.  Διαβάσαμε υπέροχες μεταφράσεις εξαιρετικών μεταφραστών, οι οποίοι, όμως, είναι γνωστοί, και μετρημένοι στα δάχτυλα, ρέκτες.  Το γεγονός ότι η νέα ελληνική λογοτεχνία φαίνεται να μην ενδιαφέρει εκτός Ελλάδας είναι εξαιρετικά σύνθετο και οπωσδήποτε προβληματίζει.  (Συνδυάζεται ίσως με πολλαπλούς τρόπους με το γεγονός ότι η ευρύτερη Ελλάδα συχνά δεν ενδιαφέρεται για την ζωή που συμβαίνει πέρα από τα σύνορά της.)  Πέρυσι διατυπώναμε την πρόταση ότι «αν μας ενδιαφέρει πραγματικά η μεταφορά του νέου ελληνικού πολιτισμού στο εξωτερικό, θα πρέπει να κινηθούμε σοβαρά και ταχέως στην κατεύθυνση της συγκρότησης ενός ρεαλιστικού προγράμματος βάσει του οποίου φορείς όπως το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού θα υποβοηθούν την μετάφραση και προώθηση της ελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό κατά το λαμπρό υπόδειγμα του Γαλλικού ή του Γερμανικού Ινστιτούτου.»  Την επαναλαμβάνουμε και φέτος.

«Ο Αστακός»: H ελληνική πρεμιέρα

Επίσημη πρεμιέρα στην Αθήνα έκανε η ταινία του Γιώργου Λάνθιμου «Ο Αστακός» τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου στον κινηματογράφο Δαναό. Το κοινό υποδέχτηκαν με θερμό χαιρετισμό ...